رج، شانه و تراکم؛ زبان شمارش گره

چرا گره را می‌شمارند

تراکم یعنی چند گره در یک اندازه‌ی ثابت کنار هم نشسته‌اند. هرچه گره‌ها ریزتر و بیشتر باشند، نقش می‌تواند منحنی‌تر و جزئیاتش ظریف‌تر باشد و بافتن فرش هم زمان بیشتری می‌برد.

تراکم به‌تنهایی کیفیت را تعیین نمی‌کند. جنس پرز، رنگ‌ها، نقشه و دقت بافنده هم به همان اندازه مهم‌اند. ولی تراکم اولین عددی است که بازار فرش به آن نگاه می‌کند.

رج در فرش دستباف

در بازار ایران، به‌ویژه در تبریز، تراکم فرش دستباف را با «رج» می‌گویند: شمار گره‌هایی که در هفت سانتی‌متر از عرض فرش کنار هم نشسته‌اند. فرش چهل رج یعنی چهل گره در هر هفت سانتی‌متر از عرض.

اگر گره‌ها در طول فرش هم همان‌قدر فشرده باشند، از رج می‌شود شمار گره در متر مربع را تخمین زد: چهل رج حدود ۳۲۷ هزار گره، پنجاه رج حدود ۵۱۰ هزار و هفتاد رج نزدیک یک میلیون گره در هر متر مربع.

این عددها تخمین‌اند. گره‌ها همیشه مربع نیستند و در هر منطقه شیوه‌ی شمارش کمی فرق می‌کند. برای عدد دقیق باید گره‌ها را در طول فرش هم شمرد.

شانه و تراکم در فرش ماشینی

در فرش ماشینی، «شانه» شمار نقطه‌های پرز در یک متر از عرض فرش است. عددهای رایج بازار ۳۲۰، ۵۰۰، ۷۰۰، ۱۰۰۰، ۱۲۰۰ و ۱۵۰۰ شانه‌اند.

«تراکم» شمار همان نقطه‌ها در یک متر از طول فرش است. حاصل‌ضرب شانه و تراکم، شمار نقطه‌ها در متر مربع را می‌دهد. مثلاً فرش ۱۲۰۰ شانه با تراکم ۳۶۰۰، حدود ۴٫۳ میلیون نقطه در هر متر مربع دارد.

چرا رج و شانه هم‌سنگ نیستند

نقطه‌های فرش ماشینی گره‌ی واقعی نیستند. دستگاه نخ پرز را از لابه‌لای تارها رد می‌کند، اما در فرش دستباف هر گره را دست بافنده دور تارها می‌پیچد و محکم می‌کند.

برای همین فرش ماشینی ۱۲۰۰ شانه، با اینکه در هر متر مربع نقطه‌های بیشتری از فرش دستباف هفتاد رج دارد، نه ارزش آن را دارد و نه دوامش را. هر واحد را فقط باید با فرش‌های هم‌نوع خودش مقایسه کرد.